Miasta w Polsce były zakładane w różnym czasie, każde będzie posiadało inną historię powstania i nadania mu przywilejów lokacyjnych. Miasta mogły powstać z przekształconych rozbudowanych grodów lub zostać założone od nowa, w specjalnie wybranym miejscu. Przykładem miasta projektowanego od podstaw jest Zamość – renesansowe miasto założone „na surowym korzeniu”, czyli od zupełnie nowego rzutu w wybranym miejscu.
Prywatne miasto szlacheckie hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego uzyskało prawa miejskie w 1580 roku. Stanowiło stolicę ustanowionej przez niego ordynacji zamojskiej (państwo w państwie). Zamoyski do zaprojektowania miasta wynajął architekta urbanistę, a także fortyfikatora, Bernardo Morando. Miasto miało zostać zaprojektowane przez myślicieli, co odzwierciedlało chęć stworzenia miasta idealnego, lepszego niż średniowieczne.
Cechami idealnego miasta renesansowego były: osiowość, symetria, geometryczność wewnątrz. Układ Zamościa stanowi sześciobok wewnątrz. Główna oś miasta biegnie z zachodu na wschód, łącząc rezydencję hetmana z miastem. Druga oś północ – południe spręża 2 rynki pomocnicze z rynkiem wielkim. Zamość charakteryzuje się szczególnym skomponowaniem widoków – ulice zamknięte są innymi budynkami, pomnikami lub wychodzą na rynek. Przekrój ulic, czyli szerokość ulicy i wysokość budynku przy tej ulicy, jest kwadratowy (wymiary są takie same). Miasto mieściło w sobie kwartały zabudowy dla różnych wyznań – mieszkali tu nie tylko katolicy, ale też żydzi, grecy, Ormianie. Wszyscy posiadali swoje kościoły, cerkwie, synagogi. Główne osie miasta wychodzą poprzez bramy, a mury są dobrze ufortyfikowane w bastiony.
Zamość wpisany jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako przykład wzorowej architektury renesansowej. Do dziś przetrwały wszystkie jego charakterystyczne cechy, warto wybrać się na wycieczkę po Starym Mieście i podziwiać pięknie skomponowane widoki tego miasta.
